Sudety jako współczesne pasmo górskie mają około 30 milionów lat. Ich podłoże geologiczne jest jednak znacznie starsze – górotwór sudecki uformował się podczas orogenezy waryscyjskiej około 250 milionów lat temu. Różnica wynika z tego, że wiek skał i wiek dzisiejszej rzeźby terenu oznaczają dwie różne rzeczy.
Dlaczego mylimy wiek skał z wiekiem gór?
Góry to forma terenu, którą widzimy na powierzchni. Górotwór oznacza natomiast głębszą strukturę geologiczną, zbudowaną ze skał powstałych i przeobrażonych podczas dawnych ruchów tektonicznych. Stare skały mogą więc znajdować się pod młodszą rzeźbą górską, a dawne góry mogą całkowicie zniknąć wskutek erozji.
Dobrym porównaniem jest dom. Górotwór przypomina starą konstrukcję i fundament, a współczesne Sudety – nową formę wzniesioną na tym podłożu. W przypadku Sudetów trzeba rozdzielić dwa wydarzenia:
- Górotwór sudecki powstał około 250 milionów lat temu, w czasie orogenezy waryscyjskiej, nazywanej też hercyńską.
- Współczesna rzeźba Sudetów zaczęła się kształtować niespełna 30 milionów lat temu, gdy obszar został ponownie wydźwignięty wzdłuż uskoków.
Dlatego określanie Sudetów mianem „starych gór” jest skrótem myślowym. Dawny jest przede wszystkim ich fundament geologiczny, nie zaś obecna wysokość i forma pasma. W podobnym czasie kształtowały się także inne współczesne łańcuchy górskie związane z późnymi ruchami tektonicznymi, między innymi Alpy i Karpaty.
Jak wiemy, że Sudety są młode?
Jednego z najciekawszych dowodów dostarczają Karkonosze, a dokładniej Równia pod Śnieżką. To rozległa, stosunkowo płaska powierzchnia położona na wysokości około 1400 metrów. W geologii taką pozostałość dawnego, wyrównanego terenu określa się jako peneplenę, czyli powierzchnię zrównania.
Powstała ona na początku kenozoiku, po wielkim wymieraniu na granicy kredy i paleogenu. Około 50 milionów lat temu w miejscu dzisiejszych Karkonoszy istniała więc rozległa, mało urozmaicona równina. Nie było tam jeszcze gór przypominających współczesne Sudety.
Późniejsze ruchy tektoniczne wyniosły tę dawną powierzchnię wysoko ponad otoczenie. Jej fragment zachował się w Karkonoszach, a ponad nim wznosi się między innymi Śnieżka o wysokości 1602 m n.p.m. Sam fakt, że dawną równinę można dziś znaleźć na wysokości około 1400 metrów, wskazuje na stosunkowo niedawne wypiętrzenie tego obszaru.
Proces tworzenia współczesnych Sudetów rozpoczął się pod koniec oligocenu, czyli niecałe 30 milionów lat temu. Był związany z ruchami tektonicznymi zachodzącymi podczas orogenezy alpejskiej. Sudety nie powstały jednak tak jak Karpaty, gdzie ważną rolę odegrało fałdowanie skał. Są górami zrębowymi – ich bloki zostały podniesione wzdłuż uskoków, w tym sudeckiego uskoku brzeżnego.
Żaden współczesny łańcuch górski nie jest „stary” w sensie obecnej rzeźby terenu. Starożytne mogą być skały i struktury geologiczne, ale dzisiejsze wysokości powstały znacznie później.
Skąd wziął się mit o „starych górach”?
Sudety są niższe i bardziej zaokrąglone niż Tatry, dlatego ich wygląd bywa błędnie interpretowany jako ślad większego wieku. Decydujące znaczenie ma jednak nie upływ czasu, lecz sposób powstania. Karpaty są górami fałdowymi, a Sudety – zrębowymi. Różnica w rzeźbie wynika więc przede wszystkim z odmiennej budowy tektonicznej.
Najtrafniej powiedzieć, że Sudety mają około 30 milionów lat jako współczesne góry, ale ich podłoże pamięta orogenezę waryscyjską sprzed około 250 milionów lat. To właśnie pomieszanie wieku skał z wiekiem powierzchni górskiej utrwaliło określenie „stare Sudety”.